Ugoda podatkowa – nowa ścieżka w sporach z fiskusem?

Ministerstwo Finansów pracuje nad projektem zmian w Ordynacji podatkowej oraz ustawie o Krajowej Administracji Skarbowej, który ma wprowadzić do polskiego systemu zupełnie nową instytucję – ugodę podatkową. Projekt został przygotowany 24 kwietnia 2026 r. i funkcjonuje w wykazie prac jako UDER110. Planowany termin wejścia w życie nowych przepisów to 1 stycznia 2028 r.

Na ten moment mówimy więc nadal o projekcie, ale sam kierunek zmian jest istotny. Ugoda podatkowa ma być próbą wprowadzenia do relacji podatnik–fiskus bardziej polubownego mechanizmu zakończenia sporu albo zapobieżenia jego powstaniu. Nie chodzi jednak o dowolne „targowanie się” z organem podatkowym, lecz o formalną procedurę, w której podatnik i organ mogliby uzgodnić sposób zamknięcia sprawy oraz warunki spłaty zaległości.

Dlaczego ten projekt w ogóle się pojawił?

Spory podatkowe są kosztowne dla obu stron. Podatnik przez długi czas nie ma pewności co do wysokości zobowiązania, ponosi koszty obsługi prawnej i podatkowej, a w przypadku przegranej musi liczyć się także z odsetkami oraz sankcjami. Fiskus również angażuje w takie sprawy znaczące zasoby – zarówno na etapie kontroli, postępowań, jak i egzekucji.

Skala problemu jest dobrze widoczna w danych przedstawionych w uzasadnieniu projektu. W latach 2020–2024 Krajowa Administracja Skarbowa (KAS) podejmowała średniorocznie ok. 2,5 mln działań kontrolnych, a w 2024 r. łączna kwota ustaleń wynikających z czynności sprawdzających, kontroli podatkowych i celno-skarbowych wyniosła 19,05 mld zł. Wydatki izb administracji skarbowej na działania związane z poborem podatków, egzekucją i kontrolami wyniosły w 2024 r. łącznie 9,86 mld zł. Jednocześnie na koniec 2024 r. zaległości podatkowe wynosiły 108,34 mld zł, a odsetki od tych zaległości oszacowano na 90,33 mld zł.

W tym kontekście projektowana ugoda podatkowa ma pełnić funkcję praktycznego narzędzia: ograniczać liczbę wieloletnich sporów, poprawiać ściągalność zaległości i zmniejszać koszty po obu stronach.

Czym ma być ugoda podatkowa?

Projektowana ugoda podatkowa ma być dodatkową, fakultatywną ścieżką zakończenia sprawy podatkowej. Fakultatywną, czyli dobrowolną – zarówno dla podatnika, jak i dla organu. Inicjatywa ma należeć do podatnika albo płatnika, ale organ podatkowy będzie mógł zdecydować, czy w ogóle podejmie rozmowy i czy ostatecznie ugodę zaakceptuje.

Co ważne, ugoda ma dotyczyć zaległości podatkowej, czyli zobowiązania, którego termin płatności już upłynął. Nie będzie to instrument służący do abstrakcyjnego uzgadniania stanowiska na przyszłość, jak interpretacja indywidualna czy uprzednie porozumienie cenowe. Ugoda ma działać tam, gdzie pojawiła się zaległość i istnieje ryzyko sporu albo spór już się rozpoczął.

Wykonanie ugody – przy dochowaniu ustalonych warunków – ma definitywnie zamykać sprawę objętego nią zobowiązania. To jeden z najważniejszych elementów projektu, ponieważ podatnik zyskiwałby pewność, że dana sprawa nie będzie później ponownie otwierana w formie kontroli, postępowania podatkowego czy kolejnych korekt.

Czego nie będzie można negocjować w zakresie ugody podatkowej?

To najważniejsze zastrzeżenie. Ugoda podatkowa nie ma oznaczać możliwości negocjowania wysokości podatku w dowolny sposób. Wysokość zobowiązania ma być ustalana zgodnie z przepisami prawa podatkowego. Nie będzie więc można „umówić się” z organem, że podatek będzie niższy tylko dlatego, że strony zawierają ugodę.

Projekt zakłada natomiast możliwość uzgadniania sposobu wykonania obowiązku podatkowego, przede wszystkim terminu zapłaty albo rozłożenia zaległości na raty. W praktyce ugoda ma więc dotyczyć głównie warunków spłaty zaległości i skutków ubocznych sporu, takich jak odsetki czy odpowiedzialność karno-skarbowa, a nie samej zasady opodatkowania.

Co podatnik może zyskać?

Ugoda podatkowa przewiduje kilka konkretnych korzyści:

• od dnia złożenia wniosku o zawarcie ugody dalsze naliczanie odsetek za zwłokę miałoby zostać zatrzymane,
• zaległość objęta ugodą mogłaby korzystać z obniżonej stawki odsetek – przy czym obniżka miałaby być tym większa, im wcześniej podatnik wystąpi z wnioskiem,
• przy ugodzie nie byłaby ustalana opłata prolongacyjna.

Projekt zakłada również możliwość odroczenia terminu zapłaty albo rozłożenia zaległości na raty. Z punktu widzenia przedsiębiorcy może to mieć duże znaczenie dla płynności finansowej – szczególnie w sprawach, w których spór trwa długo, a sama zaległość i odsetki narastają wraz z upływem czasu.

Istotnym elementem jest także wyłączenie ścigania za przestępstwa i wykroczenia skarbowe w zakresie objętym ugodą – pod warunkiem dotrzymania ustalonych terminów spłaty. To może być dla podatników jedna z najważniejszych praktycznych korzyści, choć oczywiście szczegóły będą zależały od ostatecznego brzmienia przepisów.

Kto będzie mógł skorzystać?

Ugoda podatkowa ma być dostępna nie tylko dla przedsiębiorców. Projekt zakłada, że z nowego instrumentu będą mogli korzystać podatnicy i płatnicy, także osoby fizyczne nieprowadzące działalności gospodarczej oraz przedsiębiorcy w zakresie podatków niezwiązanych z działalnością. Rozwiązanie ma więc mieć charakter szeroki, choć w praktyce największe znaczenie może mieć dla podmiotów prowadzących działalność gospodarczą.

Nie każdy podatnik będzie jednak mógł z ugody skorzystać. Projekt przewiduje wyłączenia. Ugoda ma być przeznaczona dla podmiotów wykazujących konstruktywną postawę wobec organów i rokujących realną możliwość spłaty zaległości. Z grona potencjalnych wnioskodawców mają być wyłączeni m.in. podatnicy karani za przestępstwa skarbowe lub wybrane przestępstwa powszechne, podmioty podejrzewane o agresywną optymalizację podatkową oraz ci, którzy w przeszłości zawarli ugodę i nie dotrzymali jej warunków.

Jak ma wyglądać procedura ugody podatkowej?

Postępowanie ma rozpoczynać się na wniosek podatnika albo płatnika. We wniosku trzeba będzie przedstawić propozycję ugody i dokumenty potwierdzające sytuację podatnika. Organ podatkowy będzie badał dopuszczalność wniosku, a następnie – jeżeli uzna to za zasadne – będzie mógł przystąpić do uzgodnień.

Projekt przewiduje możliwość prowadzenia czynności dowodowych, a także organizowania spotkań uzgodnieniowych. To ważne, ponieważ ugoda ma opierać się na wspólnej podstawie faktycznej – takiej, której podatnik i organ nie kwestionują. Jeżeli strony nie dojdą do porozumienia co do wysokości zobowiązania, warunków spłaty albo innych elementów ugody, każda ze stron będzie mogła zrezygnować z dalszych uzgodnień.

Po zawarciu ugody podatnik nie będzie mógł dalej korygować deklaracji w zakresie objętym porozumieniem, a organ podatkowy nie powinien wszczynać kontroli ani postępowań dotyczących tego samego zobowiązania. Warunkiem trwałości ugody będzie jednak dotrzymanie przez podatnika ustalonych terminów i zasad spłaty.

Ostrożnie z optymizmem

Sama koncepcja ugody podatkowej wydaje się potrzebna. Polski system podatkowy od lat opiera się przede wszystkim na modelu spornym: kontrola, decyzja, odwołanie, sąd administracyjny. W wielu sprawach taki schemat jest zbyt długi, zbyt kosztowny i nie daje żadnej ze stron szybkiego, stabilnego rozwiązania.

Jednocześnie projekt pozostawia istotną przestrzeń uznaniowości po stronie organu podatkowego. Organ będzie mógł odmówić zawarcia ugody, a sama procedura nie będzie oznaczała automatycznego prawa podatnika do porozumienia. Dlatego rzeczywiste znaczenie tej instytucji będzie zależało nie tylko od treści przepisów, ale także od praktyki organów i gotowości administracji do faktycznego dialogu z podatnikami.

Podsumowanie

Projekt ugody podatkowej może być ważnym krokiem w kierunku bardziej partnerskiego modelu rozwiązywania sporów z fiskusem. Podatnik zyskałby możliwość szybszego zamknięcia sprawy, ograniczenia odsetek, rozłożenia zaległości na raty oraz uniknięcia dalszego sporu, o ile zaakceptuje i wykona warunki ugody.

Nie jest to jednak rewolucja w tym sensie, że podatnik będzie mógł negocjować wysokość podatku według własnych oczekiwań. Kwota zobowiązania nadal ma wynikać z przepisów. Negocjowany ma być przede wszystkim sposób zakończenia sprawy i spłaty zaległości.

Dlatego na projekt warto patrzeć z ostrożnym optymizmem. Jeżeli ugoda podatkowa stanie się realnym narzędziem dialogu, może ograniczyć liczbę długotrwałych sporów i poprawić efektywność rozliczeń. Jeżeli jednak będzie stosowana wyjątkowo i zachowawczo, pozostanie jedynie dodatkową instytucją o ograniczonym praktycznym znaczeniu.